प्रथम क्रियोल नेपाली भाषी अँनलाइन पत्रिका
प्रथम क्रियोल नेपाली भाषी अँनलाइन पत्रिका
गाँजाको जरा (Cannabis root) हजारौं वर्षदेखि विभिन्न रोगहरूको उपचारमा प्रयोग हुँदै आएको एक महत्त्वपूर्ण परम्परागत औषधि हो। भलै आधुनिक समयमा गाँजाको फूल र पातको चर्चा बढी हुने गर्छ, तर यसको जरामा पनि धेरै औषधीय गुणहरू लुकेका छन्।
यस लेखमा हामी गाँजाको जराबाट बन्ने प्रमुख औषधिहरू, तिनका फाइदाहरू, आधुनिक वैज्ञानिक अध्ययनहरू र घरमै बनाउने विधिहरूबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं।
गाँजाको जरा प्रणाली (Cannabis Root System)
१. गाँजाको जरामा पाइने प्रमुख तत्त्वहरू र आधुनिक अध्ययन
आधुनिक वैज्ञानिक अध्ययनहरूले गाँजाको जरामा धेरै प्रकारका सक्रिय तत्त्वहरू (Active compounds) फेला पारेका छन्। चाखलाग्दो कुरा के छ भने, गाँजाको जरामा टिएचसी (THC) वा सिबिडी (CBD) जस्ता नशालु तत्त्वहरू (Phytocannabinoids) लगभग शून्य मात्रामा हुन्छन् [1]। यसको सट्टा, जरामा अन्य महत्त्वपूर्ण औषधीय तत्त्वहरू पाइन्छन्:
तत्त्वको नाम (Compound) | प्रकार (Type) | मुख्य फाइदाहरू (Main Benefits) |
फ्रिडेलिन (Friedelin) | ट्राइटरपिन (Triterpenoid) | कडा सुन्निने कम गर्ने (Anti-inflammatory), दुखाइ कम गर्ने, ज्वरो घटाउने, कलेजोको सुरक्षा गर्ने। |
एपिफ्रिडेलानोल (Epifriedelanol) | ट्राइटरपिन (Triterpenoid) | सुन्निने कम गर्ने (Anti-inflammatory), कोषहरूको सुरक्षा गर्ने। |
कार्भोन (Carvone) | मोनोटर्पिन (Monoterpene) | दुखाइ कम गर्ने (Antinociceptive), स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्ने। |
क्यानाबिसाटिभिन (Cannabisativine) | अल्कालोइड (Alkaloid) | विभिन्न औषधीय गुणहरू (अध्ययन जारी)। |
सन् २०२४ मा 'फ्रन्टियर्स इन फार्माकोलोजी' (Frontiers in Pharmacology) मा प्रकाशित एक विस्तृत अध्ययनले गाँजाको जराको अर्क (Extract) मा शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट (Antioxidant), सुन्निने कम गर्ने (Anti-inflammatory) र ब्याक्टेरिया नष्ट गर्ने (Bactericidal) गुणहरू रहेको प्रमाणित गरेको छ।
२. गाँजाको जराको चिया वा काढा (Decoction/Tea)
गाँजाको जराको चिया वा काढा (Decoction) सबैभन्दा पुरानो र प्रचलित प्रयोग विधि हो। प्रथम शताब्दीमा रोमन इतिहासकार प्लिनी द एल्डर (Pliny the Elder) ले लेखेका थिए, "जरालाई पानीमा उमालेर बनाएको काढाले जोर्नीको कडापन हटाउँछ र युरिक एसिडले हुने बाथ रोग (Gout) तथा यस्तै अन्य रोगहरू निको पार्छ"।
फाइदाहरू:
• जोर्नी दुखाइ (Joint pain) र युरिक एसिडले हुने बाथ रोग (Gout) कम गर्न।
• शरीरको सुन्निने अवस्था (Inflammation) घटाउन।
• ज्वरो (Fever) कम गर्न।
• पेटका समस्याहरू र मांसपेशीको ऐंठन (Muscle cramps) कम गर्न।
बनाउने विधि (Preparation Method):
आवश्यक सामग्रीहरू:
• सुकाएर पिँधेको गाँजाको जरा (Dried and ground cannabis root): १ देखि २ चम्चा
• पानी (Water): २ कप
• स्वादको लागि: मह (Honey), दालचिनी (Cinnamon), वा अदुवा (Ginger)
• बोसोयुक्त पदार्थ (Fat source): थोरै नरिवलको तेल (Coconut oil) वा घिउ (Butter) - यसले जरामा रहेका तत्त्वहरूलाई पानीमा घुल्न मद्दत गर्छ।
पकाउने तरिका:
१. सबैभन्दा पहिले गाँजाको जरालाई राम्ररी पखालेर सुकाउनुहोस्। सुकेको जरालाई ओखल वा ग्राइन्डरमा पिँधेर धूलो (Powder) बनाउनुहोस्।
२. एउटा भाँडोमा २ कप पानी उमाल्नुहोस्।
३. पानी उम्लिन थालेपछि त्यसमा पिँधेको जरा र थोरै नरिवलको तेल वा घिउ हाल्नुहोस्।
४. आगोको तापक्रम कम गर्नुहोस् र यसलाई २० देखि ३० मिनेटसम्म सानो आगोमा उम्लिन (Simmer) दिनुहोस्।
५. त्यसपछि यसलाई मसिनो जाली वा कपडाले छान्नुहोस्।
६. स्वादको लागि मह वा दालचिनी मिसाएर पिउन सक्नुहुन्छ।
नोट: यो चिया लामो समयसम्म लगातार पिउनु हुँदैन। केही दिन पिएपछि केही हप्ताको विश्राम लिनु उपयुक्त हुन्छ।
३. गाँजाको जराको मलम वा लेप (Topical Salve/Poultice)
छालाका समस्याहरू, पोलेको घाउ, र बाहिरी दुखाइको लागि गाँजाको जराको मलम (Salve) वा लेप (Poultice) अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, जरालाई पिँधेर सिधै घाउमा लगाउने वा बोसोसँग मिसाएर मलम बनाउने चलन थियो। आधुनिक अनुसन्धानहरूले देखाएको छ कि गाँजाको जराको तेल (Cannabis and Hemp Root Oil) आर्थ्राइटिस (Arthritis), पोलाइ (Burns), सुख्खा वा फाटेको छाला (Dry/Chapped Skin), एक्जिमा (Eczema), टाउको दुखाइ वा माइग्रेन (Headaches or Migraines), कीराले टोकेको घाउ (Insect Bites), मांसपेशीको दुखाइ (Muscle Soreness), विभिन्न प्रकारको पीडा (Pain), सोरायसिस (Psoriasis), दाना वा र्यास (Rashes), रुमेटिज्म (Rheumatism), कटक घाँटी (Stiff Neck), सूजन (Swelling), घामले पोलिएको छाला (Sunburns) तथा टेन्डोनाइटिस (Tendonitis) जस्ता समस्यामा उपयोगी छ।
फाइदाहरू:
• छालाको जलन (Skin irritation) र पोलेको घाउ (Burns) निको पार्न।
• बाहिरी सुन्निने (External inflammation) र जोर्नीको दुखाइ कम गर्न।
• दाद (Rashes) र सुख्खा छालाको उपचार गर्न।
मलम बनाउने विधि (Salve Preparation Method):
आवश्यक सामग्रीहरू:
• सुकाएर पिँधेको गाँजाको जरा (Dried cannabis root): २ भाग
• शुद्ध नरिवलको तेल (Virgin coconut oil) वा जैतुनको तेल (Olive oil): ३ भाग
• मौरीको मैन (Beeswax): तेलको मात्राको करिब एक चौथाइ (१/४) भाग (मलमलाई कडा बनाउन)
• भिटामिन ई (Vitamin E) तेल वा सुगन्धित तेल (Essential oil): केही थोपा (ऐच्छिक)
बनाउने तरिका:
१. सुकेको जरालाई मसिनो गरी पिँध्नुहोस्।
२. एउटा सानो भाँडोमा पिँधेको जरा र नरिवलको तेल मिसाउनुहोस्।
३. यस मिश्रणलाई एकदमै सानो आगोमा (Low heat) ४ देखि ५ घण्टासम्म पकाउनुहोस्। बीच-बीचमा चलाउँदै गर्नुहोला। (डबल बोइलर - Double boiler विधिको प्रयोग गर्नु अझ राम्रो हुन्छ)।
४. पकाइसकेपछि यसलाई मसिनो कपडा (Cheesecloth) ले छानेर तेल मात्र अलग गर्नुहोस्।
५. छानेको तातो तेलमा मौरीको मैन (Beeswax) हालेर पग्लिन दिनुहोस्।
६. यसमा भिटामिन ई वा सुगन्धित तेल मिसाउनुहोस्।
७. अन्त्यमा, यसलाई सफा सिसाको भाँडो (Glass jar) मा खन्याएर चिसो हुन दिनुहोस्। चिसो भएपछि यो जमेर मलम (Salve) बन्छ।
निष्कर्ष: गाँजाको जरा एक उपेक्षित तर अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण औषधीय स्रोत हो। यसमा पाइने फ्रिडेलिन (Friedelin) जस्ता ट्राइटरपिन (Triterpenoid) कम्पाउन्डहरूले सुन्निने र दुखाइ कम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। भलै यसमा नशालु तत्त्वहरू हुँदैनन्, तर परम्परागत चिया (Tea) र मलम (Salve) को रूपमा यसको प्रयोगले विभिन्न स्वास्थ्य समस्याहरूमा राहत प्रदान गर्न सक्छ।
बजारमा उपलब्ध गाँजाको जरा (Cannabis Root)
बाट बनेका मसाज क्रिम र मलमहरू
गाँजाको जरा (Cannabis root) को औषधीय गुणहरू, विशेष गरी सुन्निने (Inflammation) र दुखाइ (Pain) कम गर्ने क्षमतालाई लिएर आधुनिक बजारमा धेरै प्रकारका मसाज क्रिम (Massage cream) र मलम (Salve) हरू उपलब्ध छन्। यी उत्पादनहरूमा मुख्यतया जरामा पाइने 'फ्रिडेलिन' (Friedelin) जस्ता ट्राइटरपिन (Triterpenoid) तत्त्वहरूको प्रयोग गरिएको हुन्छ।
बजारमा उपलब्ध केही उत्कृष्ट र वास्तविक गाँजाको जरा र हेम्प (Hemp) बाट बनेका मसाज क्रिम र मलमहरूको यस प्रकार छ।
५ प्रमुख उत्पादनहरू:
ब्रान्ड (Brand) | उत्पादन (Product) | मूल्य (Price) |
Spencer Holistic | Cannabis Root Infused Salves (Ache Fix, Skin Fix, Mind Fix) | $12–$32 |
NuuMe Organics | Hemp Root + CBD Salve (1,500mg) | $84.99 |
5Kind | Extra Strong Hemp Cream (Arnica + Hemp) | £13.99 |
Papa & Barkley | 1:3 Releaf Balm (THC:CBD) | ~$90 |
Apothecanna | Extra Strength Body Creme (1,200mg CBD) | $65.00 |
१. स्पेन्सर होलिस्टिक - गाँजाको जरा मिश्रित मलम (Spencer Holistic - Cannabis Root Infused Salves)
स्पेन्सर होलिस्टिक (Spencer Holistic) ले विशेष गरी गाँजाको जरालाई अर्गानिक तेलहरूमा मिसाएर विभिन्न प्रकारका मलमहरू उत्पादन गर्दछ। यी उत्पादनहरू दुखाइ कम गर्न र छालाका समस्याहरू समाधान गर्न निकै लोकप्रिय छन्।
प्रमुख उत्पादनहरू:
• एक फिक्स (Ache Fix): यो मांसपेशीको दुखाइ र मांसपेशी ऐंठन (Muscle Cramp) कम गर्न बनाइएको हो। यसमा अर्गानिक नरिवलको तेल, जोजोबा तेल, हेम्प सिड तेल, मौरीको मैन र विभिन्न सुगन्धित तेलहरू (अदुवा, लेमनग्रास, ल्वाङ आदि) मिसाइएको हुन्छ। यसको मूल्य $१२ देखि $२४ सम्म पर्छ।
• स्किन फिक्स (Skin Fix): यो विशेष गरी छालाका समस्याहरू जस्तै: एक्जिमा (Eczema), सोरायसिस (Psoriasis), पोलेको घाउ र डन्डीफोरको लागि बनाइएको हो।
• माइन्ड फिक्स (Mind Fix): म्याग्नेसियम तेल (Magnesium oil) र गाँजाको जरा मिश्रित यो मलमले मांसपेशी ऐंठन (Muscle Cramp) र टाउको दुखाइ (Headaches) कम गर्न मद्दत गर्छ।
२. नुमी अर्गानिक्स - हेम्प रुट र सिबिडी मलम (NuuMe Organics - Hemp Root + CBD Salve)
नुमी अर्गानिक्स (NuuMe Organics) ले गाँजाको जराको अर्क (Hemp Root Extract) र सिबिडी (CBD) दुवैको मिश्रणबाट एक शक्तिशाली मलम तयार पारेको छ।
उत्पादनको विवरण:
• मूल्य: $८४.९९
• मुख्य सामग्रीहरू: अर्गानिक हेम्प रुट अर्क (Organic Hemp Root Extract), १५०० मिलिग्राम सिबिडी (CBD), अर्गानिक नरिवलको तेल, कोकोआ बटर, सिया बटर, र मौरीको मैन।
• फाइदाहरू: यसले शरीरको दुखाइ, चिलाउने (Itching), पोल्ने (Burning) र सुन्निने समस्याहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कम गर्छ।
• प्रयोग विधि: दुखाइ भएको ठाउँमा आवश्यकता अनुसार लगाएर छालामा राम्ररी मसाज (Massage) गर्नुपर्छ।
३. फाइभकाइन्ड - एक्स्ट्रा स्ट्रङ हेम्प क्रिम (5Kind - Extra Strong Hemp Cream)
फाइभकाइन्ड (5Kind) को यो हेम्प क्रिम युरोप र बेलायतमा निकै लोकप्रिय छ। यो विशेष गरी जोर्नी र मांसपेशीको दुखाइ कम गर्न मसाज क्रिमको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
उत्पादनको विवरण:
• मूल्य: £१३.९९ (१०० मिलिलिटरको लागि)
• मुख्य सामग्रीहरू: हेम्प सिड तेल (Hemp Seed Oil), अर्निका (Arnica), मेन्थोल (Menthol), कपुर (Camphor), र रोजमेरी (Rosemary)। यसमा १४ भन्दा बढी प्राकृतिक अर्कहरू (Natural extracts) समावेश छन्।
• फाइदाहरू: यो क्रिमले थकित मांसपेशीहरूलाई आराम दिन्छ र व्यायाम (Exercise) अघि वा पछि मसाज गर्नको लागि अत्यन्तै उपयुक्त छ। यो शतप्रतिशत प्राकृतिक (100% Natural) र भेगन (Vegan) उत्पादन हो।
४. पापा एन्ड बार्कले - रिलिफ बाम (Papa & Barkley - Releaf Balm)
पापा एन्ड बार्कले (Papa & Barkley) ले गाँजाको सम्पूर्ण बोट (Whole plant) को प्रयोग गरेर शक्तिशाली दुखाइ कम गर्ने मलमहरू बनाउँछ। यद्यपि यसमा जरा मात्र नभई सम्पूर्ण बोटको अर्क हुन्छ, तर यो बजारमा उपलब्ध सबैभन्दा प्रभावकारी मसाज मलममध्ये एक मानिन्छ [4]।
उत्पादनको विवरण:
• विशेषता: यसमा टिएचसी (THC) र सिबिडी (CBD) को विभिन्न अनुपातहरू (जस्तै: १:३ वा ३:१) पाइन्छन्।
• मुख्य सामग्रीहरू: नरिवलको तेल, मौरीको मैन, युक्यालिप्टस (Eucalyptus), टी ट्री (Tea tree), र पेपरमिन्ट (Peppermint) तेल।
• फाइदाहरू: यसले गहिरो दुखाइ (Deep discomfort), जोर्नीको दुखाइ र मांसपेशीको तनावलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
५. एपोथेकाना - एक्स्ट्रा स्ट्रेन्थ बडी क्रिम (Apothecanna - Extra Strength Body Creme)
एपोथेकाना (Apothecanna) को यो बडी क्रिम विशेष गरी कडा दुखाइ र सुन्निने समस्याको लागि तयार पारिएको हो।
उत्पादनको विवरण:
• मूल्य: $६५.०० (८ औंसको लागि)
• मुख्य सामग्रीहरू: हेम्पबाट निकालिएको सिबिडी (Hemp-derived CBD), अर्निका (Arnica), पेपरमिन्ट (Peppermint), र जुनिपर (Juniper)।
• फाइदाहरू: यो क्रिमले छिटो राहत प्रदान गर्छ र यसलाई मसाजको समयमा प्रयोग गर्दा मांसपेशीहरूलाई पूर्ण रूपमा आराम मिल्छ।
निष्कर्ष
बजारमा गाँजाको जरा (Cannabis root) र हेम्प (Hemp) बाट बनेका धेरै प्रकारका मसाज क्रिम र मलमहरू उपलब्ध छन्। यी उत्पादनहरूले परम्परागत दुखाइ कम गर्ने औषधिहरूको प्राकृतिक विकल्प (Natural alternative) प्रदान गर्छन्। भलै यी उत्पादनहरूमा नशालु प्रभाव हुँदैन, तर यिनमा पाइने 'फ्रिडेलिन' (Friedelin) जस्ता तत्त्वहरूले सुन्निने र दुखाइ कम गर्न जादुयी काम गर्छन्।